Cumhuriyet'in ilk yıllarında havacılığı ve sporu bir araya getiren Türk Tayyare Cemiyeti, 31 Ağustos 1928'de Fenerbahçe ile Galatasaray'ı bu kez yalnızca bir futbol karşılaşmasında değil, Atatürk adına düzenlenen tarihi bir müsabakada buluşturdu. ''Gazi Büstü Maçı'' adıyla tarihe geçen karşılaşmada Galatasaray, ezeli rakibini 4-0 yenerek İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica'nın yaptığı Atatürk büstünü müzesine götürdü.
HİBYA muhabirinin, erken Cumhuriyet dönemi sosyokültürel politikaları üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan Prof. Dr. Seda Bayındır Uluskan'ın ''Gazi Büstü Maçı: Atatürk Adına Düzenlenen İlk Futbol Müsabakası (31 Ağustos 1928)'' adlı çalışmasından derlediği bilgilere göre, Gazi Büstü Maçı, Atatürk'ün sağlığında adına düzenlenen ilk futbol karşılaşması olması bakımından Türk spor tarihinde ayrı bir yere sahip. Türk Tayyare Cemiyeti tarafından Atatürk'ün izniyle düzenlenen müsabaka, 1928 Amsterdam Olimpiyatları'nda alınan başarısız sonuçların ardından Türk sporuna, özellikle de futbola yeni bir hareketlilik kazandırmayı amaçladı.
Görsel: ''Kaynak: Galatasaray Müzesi Koleksiyonu'
Havacılıkla sporu buluşturan bir cemiyet
1925 yılında kurulan Türk Tayyare Cemiyeti, havacılığı toplumun gündeminde tutmak ve çalışmalarına kaynak sağlamak amacıyla sportif etkinliklere de öncülük etti. Yarışmalar ve turnuvalar aracılığıyla halkın ilgisini hem havacılığa hem de spora yönlendiren cemiyet, Atatürk adına düzenlenen organizasyonlarla bu yaklaşımını sürdürdü.
Bu etkinliklerin en bilinen örneklerinden Gazi Koşusu, 1927'de Atatürk'ün adı ve izniyle düzenlenmeye başladı. Atletizm alanındaki Atatürk Koşusu ise ilk kez 1936'da Ankara'da gerçekleştirildi. Gazi Büstü Maçı, bu geleneğin futbol sahasındaki ilk örneği olarak öne çıktı.
Ödülü bir Atatürk büstüydü
Taksim Stadı'nda oynanan karşılaşmanın ödülü, İtalyan heykeltıraş Pietro Canonica'nın yaptığı tunç Atatürk büstüydü. Türk Tayyare Cemiyeti, 1927'de yaptırdığı büstleri hem gerektiğinde ödül ve hediye olarak vermek hem de ülke genelindeki şubelerinde satışını gerçekleştirerek cemiyete gelir sağlamak amacıyla değerlendirdi.
Görsel: ''Kaynak: Galatasaray Müzesi Koleksiyonu'
Atatürk büstünün ödül olarak verilecek olması, dönemin iki güçlü futbol takımı arasındaki rekabete farklı bir anlam kattı. Karşılaşma yalnızca sportif bir mücadele değil, aynı zamanda manevi değeri yüksek bir ödül için oynanan özel bir organizasyon niteliği taşıdı.
Taksim Stadı'nda 4-0'lık sonuç
31 Ağustos 1928'deki karşılaşmanın ilk yarısı, Galatasaraylı Necdet'in 15. dakikada attığı golle 1-0 sona erdi. İkinci yarıda Şadi 60. dakikada farkı ikiye çıkardı. Necdet, 80 ve 89. dakikalarda attığı gollerle skoru belirledi. Galatasaray, Fenerbahçe'yi 4-0 mağlup ederek Atatürk büstünü kazandı.
Karşılaşma, iki takım arasındaki rekabet nedeniyle büyük ilgi gördü. Cemiyet açısından da gelir sağlayan organizasyon, futbolun toplumsal ilgi uyandırma gücünü havacılık faaliyetlerinin tanıtımıyla bir araya getirdi.
Gazi büstleri sporun simgelerinden biri oldu
Gazi büstü maçının ardından farklı şehirlerde de benzer karşılaşmalar düzenlendi. Bazıları tek maç, bazıları ise turnuva biçiminde gerçekleştirildi. Atatürk büstlerinin spor müsabakalarında ödül olarak verilmesi, 1930'lu yıllarda ve 1940'ların başlarında da sürdü.
Görsel: ''Kaynak: Galatasaray Müzesi Koleksiyonu'
Prof. Dr. Seda Bayındır Uluskan'ın arşiv belgeleri, dönem basını ve ilgili literatür üzerinden yürüttüğü inceleme, bu organizasyonların yalnızca sportif rekabetle sınırlı kalmadığını ortaya koyuyor. Büstler, kulüpler ve sporcular için manevi değeri yüksek ödüller olarak görülürken, Gazi Büstü Maçı da spor ile sanatı buluşturan tarihi bir örnek olarak öne çıkıyor.
Atatürk, söz konusu karşılaşmayı tribünden izlemedi; dönemin kaynaklarına ilişkin Uluskan'ın değerlendirmesinde, maçla ilgili gelişmelerden haberdar olduğu ve çalışmalar hakkında yetkililerden bilgi aldığı aktarılıyor. Alfabe çalışmalarıyla yoğun bir gündemin yaşandığı 1928 yazında düzenlenen bu müsabaka, Cumhuriyet'in ilk yıllarında sporun teşvik edilmesi ve toplumsal yaşamın farklı alanlarıyla ilişkilendirilmesi bakımından dikkat çekici bir tarihi kesit sunuyor.
Görsel: ''Kaynak: Galatasaray Müzesi Koleksiyonu'
Görsel: ''Kaynak: Galatasaray Müzesi Koleksiyonu'
Dönemin gazete küpürleri:
